Reflectie van de maand

Wereldgeschiedenis en bloeiende jasmijn

Wereldgeschiedenis en bloeiende jasmijn

Ieder jaar in mei raken de verhalen over de verwoesting van Rotterdam door het bombardement en de brand die daarop volgde me weer. Sommigen in onze gemeente hebben het als kind meegemaakt. Anderen hebben er zelf geen herinneringen aan, maar zijn elders opgegroeid omdat hun ouders moesten vluchten. Hun verhalen maken mij ervan bewust hoe ontwrichtend deze gebeurtenis en de jaren daarna zijn geweest. En hoe dat een leven lang kan doorwerken.
In zijn online toespraak voor de Tweede Kamer noemde president Zelensky van Oekraïne het bombardement op Rotterdam. In Oekraïne maken mensen nu mee wat hier deel van de geschiedenis van onze stad is geworden. Het gewone leven is van het ene op het andere moment veranderd in een levensbedreigende situatie, waarvan je niet weet hoe lang die zal duren.

Ondertussen gaat ons leven gewoon door. Maar we kunnen niet om het grote leed heen dat via de media op ons afkomt. Dit is dichtbij. We zijn erbij betrokken als Europees land. Voor Oekraïense vluchtelingen zijn wij de ‘eigen regio’. Hoe vind je een balans tussen al dat leed, je gevoel van machteloosheid en de dagelijkse dingen? En hoe spreekt het geloof daarin mee? Wat verwacht je van jezelf? Wat verwacht je van God?
De afgelopen weken werd ik opnieuw getroffen door de gedachten die Etty Hillesum heeft over onvoorstelbaar groot leed en je eigen kleine ­leven. Ik zocht teksten van haar uit voor de Stille Weekwandeling. Etty is een jonge vrouw wanneer de Tweede Wereldoorlog uitbreekt. Zesentwintig is ze, Joods, en ze woont in Amsterdam. Daar worstelt ze met zichzelf én met de vele beelden van menselijk lijden die op haar afkomen. Dat lijden komt vanwege haar Joodse afkomst steeds dichterbij. Troosteloos noemt ze de situatie. Onbarmhartig. “Mijn God, dit tijdperk is te hard voor broze mensen als ik ben”, schrijft ze in haar dagboek. Terwijl ze aan haar bureau zit kijkt ze echter uit op de jasmijn achter het huis. Ze ­oefent zich om te blijven genieten van de kleine dingen. Niet als vlucht uit de werkelijkheid, maar om het daarin uit te houden. “Dit is geen leven meer”, noteert ze: “angst, verbittering, haat, wanhoop. Leven wij niet iedere dag een heel leven? Ik ben bij de hongerenden, bij de mishandelden, iedere dag, maar ik ben ook bij de jasmijn en bij dat stuk hemel achter mijn venster”.
We hoeven, leer ik van Etty, onze solidariteit met wie lijden niet uit te spelen tegen dagelijkse momenten van vreugde. Juist omdat zij beseft hoe bedreigd het leven is richt ze haar aandacht op dat wat in het grote wereldleed nog geluk brengt. “Maar nu ben ik alweer alleen nog maar mezelf” constateert ze als de oorlog iets meer dan een jaar gaande is, “Etty Hillesum, een vlijtige studente in een vriendelijke kamer met boeken en een vaas margrieten. Ik loop weer in m’n eigen smalle bedding en het contact met ‘Mensheid’, ‘Wereldgeschiedenis’ en ‘Lijden’ is weer afgebroken. Dat moet ook, anders zou een mens helemaal gek worden”. Voor haar heeft dat alles met geloof te maken. Meerdere teksten in haar dagboek lezen als een gebed. Ze ziet God als degene die in ons woont met zijn Liefde en Barmhartigheid, en die als het ware steeds weer opnieuw opgegraven moet worden. Het is aan ons om Hem te helpen en die Liefde en Barmhartigheid in onszelf te bewaren, ja zelfs tot het laatst toe te verdedigen. De jasmijn is daarvan een symbool:

“De jasmijn achter mijn huis is nu helemaal verwoest door de regens en stormen van de laatste dagen, haar witte bloesems drijven verstrooid in de modderige zwarte plassen op het lage dak van de garage. Maar ergens in mij bloeit die jasmijn ongestoord verder, net zo uitbundig en teder, als ze altijd gebloeid heeft. En ze verspreidt haar geuren rond de woning, waar jij huist, mijn God. Je ziet, ik zorg goed voor je”.

In 1943 wordt Etty Hillesum gescheiden van haar jasmijn. Ze gaat in 1942 vrijwillig naar Westerbork als medewerkster van de Joodse Raad, om mensen bij te staan. In 1943 wordt ze afgevoerd naar Auschwitz. Ook voor haar ligt in Amsterdam een struikelsteen in het trottoir, ze keert niet terug. De wereldgeschiedenis heeft haar overweldigd. Maar uit de brieven die ze vanuit Westerbork geschreven heeft weten we dat de jasmijn in haar is blijven bloeien, dat haar concentratie op wat op dat moment van waarde was haar heeft geholpen om innerlijk niet te bezwijken. Zo heeft zij God steeds weer in zichzelf opgegraven.

De citaten zijn uit: “Het verstoorde leven”. Dagboekaantekeningen van Etty Hillesum 1941-1943.

ds Marianne Bogaard

Voorgaande reflecties

Prijs de dag voordat het avond is

Pinksteren: we zullen opnieuw horen en vieren, hoe in alle talen werd verstaan, wat de leerlingen, de vrouwen en Maria verkondigden, die de Heilige Geest hadden ontvangen. Van de dichter en predikant Jaap Zijlstra (1933-2015) zijn twee Pinksterliederen in het Liedboek opgenomen. We staan stil bij het meest sprekende lied 690: Taal op de tong.…

Read More

Wereldgeschiedenis en bloeiende jasmijn

Ieder jaar in mei raken de verhalen over de verwoesting van Rotterdam door het bombardement en de brand die daarop volgde me weer. Sommigen in onze gemeente hebben het als kind meegemaakt. Anderen hebben er zelf geen herinneringen aan, maar zijn elders opgegroeid omdat hun ouders moesten vluchten. Hun verhalen maken mij ervan bewust hoe…

Read More

U zij de glorie

Geen Pasen zonder het lied ‘U zij de glorie’. Wat is dit een enorm geliefd lied. We hopen het komende Pasen met elkaar te kunnen zingen. Hopelijk…

Read More

De liefde van Christus beweegt de wereld

In de zomer van 2022 vindt de elfde assemblee van de Wereldraad van Kerken plaats. Christenen uit ongeveer 350 kerken en meer dan 110 landen komen bij elkaar om hun hoop voor onze wereld te delen en uit te dragen. Dat gebeurt al meer dan 70 jaar, een assemblee wordt eenmaal in de zeven jaar…

Read More

Troost

In 2017 was Michael Ignatieff  * gevraagd om in Utrecht een lezing te geven over rechtvaardigheid en politiek in het Bijbelboek Psalmen, in een bijzondere concertreeks van alle 150 psalmen (getoonzet door verschillende componisten) door het Nederlands Kamerkoor. Toen hij daarna naar de muziek van de psalmen luisterde, onderging hij een intense ervaring. ‘De muziek was…

Read More

Zegenrijk

Wat wens je elkaar toe, net over de drempel van 2022? Een voorspoedig nieuwjaar klinkt minder vanzelfsprekend dan voorheen. De pandemie hangt voorlopig nog als een schaduw over ons heen, om rekening mee te houden. Met alle gevolgen die dat heeft. Voor onze bewegingsvrijheid, voor ons welzijn, voor vele sectoren in onze maatschappij. Voorspoed…

Read More

Welkom op de mottendeken

Vele eeuwen hebben kunstenaars hun beste talen­ten gegeven om de mooiste en ontroerendste geboortetaferelen in de kerstnacht weer te geven. Altijd was hun streven, om de liefde en het heil van God, zichtbaar in het kind Jezus over te brengen bij ons, de kijkers. Om ons uit te nodigen om naar binnen te stappen…

Read More

Ten paradijze geleiden u de engelen

Ik heb het altijd een ontroerende én intrigerende zin gevonden, de openingszin van het ‘In paradisum’. Dit is wat je iedereen toewenst wiens leven op aarde ophoudt. Het drukt het verlangen uit dat overleden geliefden verder gedragen worden waar wij hen moeten loslaten. In de Katholieke traditie wordt het ‘In paradisum’ tijdens de requiemmis…

Read More

Wat heb jij over voor de toekomst?

Patriarch Bartholomeus (van de oosters orthodoxe kerken), paus Franciscus en aartsbisschop Welby (van de Anglicaanse kerk) deden een gezamenlijke oproep om het klimaat en de toekomst van deze wereld te redden. In Glasgow wordt van 1 tot 12 november de klimaattop gehouden. Niet eerder werkten deze kerkleiders samen, niet eerder werd zo’n dringende oproep richting…

Read More

De grammatica van de hoop

Het is niet met elkaar te rijmen. Een priester die vermoord wordt door de man aan wie hij onderdak biedt. Het gebeurde onlangs in Frankrijk. De dader was een Rwandese asielzoeker die een tijd in de gevangenis had gezeten omdat hij brand had gesticht in de kathedraal van Nantes. Na zijn vrijlating onder voorwaarden had…

Read More

De kerk opnieuw uitvinden

We leven in een tijd waarin de kerk almaar minder vanzelfsprekend en almaar onbekender voor de samenleving wordt. Er zijn postcode­gebieden waarin nog maar zo weinig PKN-leden zijn, dat deze mensen aangeraden wordt lid of gastlid te worden bij een andere kerk, of met elkaar een huisgemeente te vormen. In onze stad heeft de kerk…

Read More

Gedeeld verleden

“Gedeeld verleden, gezamenlijke toekomst”, heet de werkgroep die jaarlijks in Rotterdam de herdenking voorbereidt van de afschaffing van de slavernij op 1 juli 1863. Rondom de herdenking wordt in de Hoflaankerk een viering gehouden die wordt voorbereid door mensen uit kerken met veel Surinaamse of Caribische leden en uit onze Protestantse Gemeente Kralingen. In die…

Read More